Tûre Malasemènsa (Arbenga)

AR	Sta pagina chi a l'è scrita in arbenganese sitadìn

A tûre di Malasemènsa (Torre Malasemenza in italiàn) a l'è ina de tûre d'Arbenga, ch'a se faccia in sce Ciàssa San Michê e ch'a l'è apartegnüa aa famìa cu'u mèximu numme, cu'u campanìn da Catedrâle e a Tûre Sivica, u l'è ün di scimbuli da sitè.

Sto(r)ia

A tûre a cumpa(r)ìsce inte diferenti rafegü(r)asiùi sto(r)iche da sitè d'Arbenga, fra sti chi l'afrescu du 1550 cunservàu a San Fé inta Cà di Calvi, dunde adi(r)itü(r)a a se presènta cun 'na ciànta d'u(r)ìvu in simma, nasciüa chi spuntànea.^[1] Ma ancù de primma, a l'è mensunâ inte di papèi ciü antighi, cumme 'na pergamêna ch'a remunta ai 30 d'avrì du 1277, dund'a vegne marcâ cumme turris Malasenmenciorum, dau numme da famìa ch'à n'è stèta a prìmma pruietà(r)ia.

Da sta chi u se ven a savê ch'u l'é(r)a stètu catàu dau cumün d'Arbenga tantu a tûre cumme a cà d'ataccu, in frunte aa gêxa de San Michê. A descrisiùn fèta inte stu àttu a l'ha permessu dunca de remuntà aa curispundènsa cu'a tûre de Zaca(r)ìa di Seullìn, ch'u se ne tröva testimuniansa inte diferenti scrìti sto(r)ichi in sce Arbenga, cumme a Storia della Città di Albenga du Gerolamo Rossi, du 1870.^[2]

Segundu de ipotexi a custrusiùn a pu(r)ea êsse fina de primma, ma cumunque sempre a l'ingi(r)u da segunda mitè du Duxèntu. St'idea a se(r)ea pruvâ daa datasiùn du palàssiu ch'u gh'è d'ataccu, ch'u mustra architetü(r)e ch'i se curispunden, cumme ün di èrchi ch'u se tröva in sc'in cantu, rembàu pe' 'na parte au còrpu da tûre, sènsa ch'u ghe secce di segni.^[3]

'N'âtru àttu impurtante ch'u l'ha cunfermàu l'identificasiùn da tûre u remunta ai 13 d'utubre du 1366 e u se tràtta de ina deliberasiùn du cunseju sitadìn. Da quantu u vegne scrìtu u se cunusce che sta tûre chi a se truvava d'ataccu ae prexûi sitadìne^[2] e du restu u se sa che aa famìa di Seullìn a l'é(r)a passâ de màn a cà de dòssu ae prexûi, passèi chi a partì dau 1586.^[4] A prupôxitu a l'è de stu periudu a testimuniànsa che, in sciu càntu vèrsu a ciàssa d'ancöi, u ghe fusse u cuscidìtu "cantu de berline", dund'i vegnivan purtèi, pe' faghe mustra a tütti, i prexunêi.^[4] De dòppu a morte du Zaca(r)ìa a cà a l'é(r)a finìa in ruvìna, tantu che du 1648 u cumün u s'é(r)a decisu a catà ascì sta chi, pe' caciâla zü, de mòddu da furmà quella che ancöi a l'è Ciàssa San Michê.^[5]

(LA) «Qui quidem prestantissimi domini, attendentes diruptionеm domus quondam magnifici Zaccarie Cepullini prope plateam granorum, qua si cum duobus magazenis dicte platee contiguis magnificorum equitis Torelli de Aste et domini Iohannis Thomе Fossati omnino tollerentur [...]»	(LIJ) «Chi defèti, prestantìscimi scignu(r)i, ch'i spêtan a distrüsiùn da cà 'n tempu du magnificu Zaca(r)ia di Seùllìn, da vixìn aa platea grani che, insemme a dui magasìn d'ataccu aa ciàssa zà dìta, du cavalier Tu(r)ellu d'Aste e du sciù Iohannis Thomе Fossati, a l'è da levâ du tüttu [...]»
(Deliberasiùn du Cumün d'Arbenga, 23 marsu 1648^[6])

Du restu a tûre a figü(r)a ascì inta màppa du Vinzoni, fèta aa mitè du Settesèntu^[7], e du mèximu seculu a cumpa(r)ìsce fina inta rapresentasiùn d'Arbenga cunservâ inte l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i ch'a mustra a sitè mi(r)â da meridiùn.^[7]

Sciben ch'u se vuxesse sventrà du tüttu u cumplessu, u s'è finìu inte quelli ànni pe' rangià u tòccu de prexûi e cunservà ina parte ascì de cà, mentre che l'âtra a l'ha lasciàu spàssiu aa ciàssa. A tûre du rèstu a s'è cunservâ, finèndu int'in blòccu ünicu cu'u palàssiu növu du cumün, prugetàu intu 1831 da l'inzegnê Paolo Duce e cun Giuseppe Belloni a cumandà i travài.^[8]

Descrisiùn

Âtra vìsta da tûre
A Tûre dau Caruggiu du Batiste(r)u
A trifura versu Via Benardu Ricci
Barcunettu cun l'èrcu
Detaju du purtâ

A tûre a l'è âta inte tüttu 31 mêtri e a se ìssa in sce 'na base de prìa mesccia âtra pôcu ciü de 6 mêtri, pe' ina parte negra (de Pûi), pe' l'âtra carcàrea (de Cixan). U frunte de levànte in antigu u nu l'axeva de avertü(r)e, scicumme ch'u se faciâva in scia chintagna versu u capitulum, primma ch'u vegnisse caciàu zü. Defèti, i barcui ch'i se ghe trövan i sun stèti avèrti du 1938 in seguitu a sèrti travài fèti de quell'ànnu. Intu mèntre ch'a vegniva rangiâ, u l'è stètu truvàu in sciu càntu de punènte u segnu d'in èrcu de maùi, ch'u se semejava a quelli truvèi ascì inta Tûre Sivica e inte quella di Lengueja Costa.

St'èrcu de prìa, u l'è pöi stètu recüpe(r)àu int'in segundu mumèntu, grassie a l'interesse inti ànni '50 da parte de l'Istitüu di Stüddi Ligü(r)i, defèti ancöi u se pö vegghe surva a l'entrâ. versu Vìa Benardu Rìcci, che pe(r)ò segundu i studiusi u sa(r)ea vegnüu de dòppu rispettu aa custrusiùn de l'edifissiu, scicumme ch'u se ghe ne dröve, au de drentu, in âtru, sbasciàu. Stu chi u l'è stètu fètu de prìa arena(r)ia e u pà tòstu seràu da di blòcchi de prìa ch'i panen de stìle rumanicu. U purtâ, dunca, u l'ha l'avertü(r)a ch'a l'è pe' 'na parte serâ da di blocchi de prìa de 'na fabricasiùn ch'a se vixina a quella rumanica, e au de drentu de stu chi u se tröva fina in âtra avertü(r)a ciü picina, ch'u se pènsa secce stèta utegnüa dai resti de spalline da porte ch'a gh'é(r)a de prìmma. St'ürtime chi e sun vegnüe aa lüxe, cumme u restu, cu'i scavi du 1938, e i se ponen vegghe ancù, grassie a 'na grìa, messa in sciu pavimèntu.^[9]

Daa mèxima parte du purtâ u se tröva ina trifura cun 'na datasiùn da vixìn a quella ch'a gh'è intu palàssiu lì de dòssu, cun tantu de èrchetti gotichi messi inta lünetta, fèti da 'na fascia duggia de maùi, sustegnüi da de culunette da mame(r)u, ch'e sun stète rangièi cu'u restu. Sempre da sta parte, ciü in âtu, spustâ ciü vèrsu i Quattru Canti, u ghè 'na munofura de stìle rumanicu, marcâ da 'n'âtra fi(r)a da maùi.

Au cürmine da strutü(r)a ghe de âtre avertü(r)e, quattru, sencie, üna pe' fiancu. Dai stüddi fèti in sce quella gi(r)â versu munte e in sci blòcchi duve(r)èi, u s'è vistu che a tûre a pu(r)ea remuntà au seculu XIII. U barcùn de levante, defèti, u l'è pe' in tòccu seràu da mü(r)aü(r)a rüstega e u gh'à cumme ciàppa, aa sò base, in bloccu de prìa de Cixan. In ciü e se presentan tütte quante cun l'èrcu sbasciàu e sutta a ciaschedüna u se dröve dui garbi picìn. A pìssa da tûre ancöi a l'è cuvèrta a 60 cìtti au de sutta di barcùi ch'u gh'è, segnu che (cumme pe' de âtre) a l'è stèta truncâ in sìmma.

Mi(r)andula survatüttu daa Ciàssa u se pö vegghe cumme a cuvertü(r)a ch'u gh'è de maùi a l'ha ina pàtina gianca au mênu fina a rivà a 'n'artessa de 24 mêtri, scicumme ch'u l'è restàu a traccia de l'intonacu ch'u gh'é(r)a de prìmma, cu'a casìna. Muntandu ancù u se vegghe cumme a cangia a dimensciùn di maùi duve(r)ài, cuscì cumme u spessû da casìna fra in maùn e l'âtru. Ma ancù ciü interesante u l'è che inte l'ürtimu tòccu, ciü o mênu in curispundènsa du tèitu da cà ch'a gh'è de dòssu fin in sìmma, u pa(r)amèntu in laterissiu u cangia du tüttu, fètu ch'u l'ha da vegghe cun 'na puscibile recustrusiùn de l'ürtimu tèrsu da tûre, inte 'n periudu ch'u nu se sà quand'u secce.^[9]

U de drentu da tûre u l'ha pe' 'na parte mantegnüu a sò strutü(r)a u(r)igina(r)ia, venèndu rangiàu fin a l'artessa du curnixùn pe' êsse duve(r)àu cumme üfissi du münicipiu sitadìn. U tèitu, au de surva, u l'è restàu cu'i maùi a vista e u se ghe riva numma grassie a 'n garbu utegnüu sfundandu a mü(r)aja daa parte de punènte, giüstu pôcu surva l'edifissiu ch'u gh'è d'ataccu. In u(r)igine, invece, u se ghe puxeva rivà da 'n passaggiu cuèrtu, che pe(r)ò u l'è stètu seràu.^[3]

Nòtte

↑ Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.34
Sâta a: 1 2 Rossi, 1870, cap. XVI, Vicende del secolo XVII, p. 280
Sâta a: 1 2 Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.38
Sâta a: 1 2 Lamboglia, 1992, Le torri comunali e il campanile della Cattedrale, p.78
↑ Costa Restagno, 1979-80, p.33
↑ A.C.A., I, Del Cons., vol. 66, c. 97 r. e v. 1648 mar. 23
Sâta a: 1 2 Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. I, Analisi delle fonti, c) Piante topografiche, p.16
↑ Costa Restagno, 1979-80, p.35
Sâta a: 1 2 Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.36

Bibliugrafìa

(IT) Giosetta Bertonasco Rubatti, Le Torri di Albenga, Memoïa Arbenga, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 2010.
(IT) Josepha Costa Restagno, I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci, in Rivista Ingauna e Intemelia, XXXIV-XXXV, 1979-1980, pp. 32-45.
(IT) Nino Lamboglia, Albenga romana e medioevale, Itinerari Liguri, Vul. 1, 7ª ed., A Burdighe(r)a - Arbenga, Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla, 1992.
(IT) Gerolamo Rossi, Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870.

Âtri prugètti

Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Tûre Malasemènsa (Arbenga)

[1] Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.34

[:4-2] Sâta a: 1 2 Rossi, 1870, cap. XVI, Vicende del secolo XVII, p. 280

[:0-3] Sâta a: 1 2 Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.38

[:3-4] Sâta a: 1 2 Lamboglia, 1992, Le torri comunali e il campanile della Cattedrale, p.78

[5] Costa Restagno, 1979-80, p.33

[6] A.C.A., I, Del Cons., vol. 66, c. 97 r. e v. 1648 mar. 23

[:1-7] Sâta a: 1 2 Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. I, Analisi delle fonti, c) Piante topografiche, p.16

[8] Costa Restagno, 1979-80, p.35

[:2-9] Sâta a: 1 2 Bertonasco Rubatti, 2010, Cap. 2, Descrizione delle torri di Albenga, Quartiere San Giovanni o Torlata, p.36

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]